Opioïdrotatie ter vermindering van bijwerkingen en verbetering van pijn bij individuele patiënten met kanker: onderbouwing van omrekenfactoren en bestudering van de rol van farmacogenetische heterogeniteit

Pijn is één van de meest frequent voorkomende symptomen bij kankerpatiënten. Voor patiënten met matige tot ernstige pijn zijn sterk werkende opioïden, stap 3 middelen uit de WHO ladder, de middelen van keuze. Het is bekend dat de werkzaamheid en de bijwerkingen van opioïden per patiënt heel verschillend zijn en dat er ook bij individuele patiënten grote verschillen zijn in de effectiviteit en de bijwerkingen tussen verschillende opioiden. Variaties in farmacokinetiek en op farmacogenetisch niveau worden verondersteld hierbij een rol te spelen. In deze studie willen wij daarom systematisch het effect van opioiden en de bijwerkingen bij patiënten registreren, en onderzoeken of gevonden variaties gecorreleerd zijn aan farmacokinetische en /of farmacogenetische variaties. Daarnaast wordt de bijdrage van klinische en demografische factoren onderzocht. Tot slot onderzoeken wij het resultaat van opioidrotaties en hopen wij tot adviezen te komen mbt de keuze van het opioid en de te gebruiken omrekenfactoren. Het betreft een prospectieve cohort studie waarin kankerpatiënten die vanwege matige tot ernstige nociceptieve pijn klinisch behandeld worden met sterk werkende opioïden worden geïncludeerd. Alleen patiënten die bij opname niet stabiel zijn ingesteld op opioiden en bij wie de verwachtte opnameduur langer dan 72 uur is, worden gevraagd om deel te nemen. Patiënten krijgen de standaard zorg, waarbij getracht wordt een balans te vinden tussen effectiviteit en bijwerkingen, zo nodig gebruik makend van opioidrotatie en/of adjuvante pijnstilling. Bij opname worden demografische kenmerken genoteerd en wordt de voor patiënt acceptabele pijnscore nagevraagd. Vervolgens wordt 2 x per dag naar de maximale pijn over de afgelopen 12 uur en pijn in rust (NRS 0-10) gevraagd, en worden bijwerkingen 2dd op een 4 punts Likert schaal aangegeven. Het elektronisch patiëntendossier is aangepast om deze registraties goed te kunnen invoeren. De opioid dosering, het aantal rescues, toedieningsroute en andere medicatiegegevens worden zorgvuldig bijgehouden. Bij patiënten die daarvoor toestemming hebben gegeven vinden 2 x per dag bloedafnames plaats voor farmacokinetisch onderzoek en worden maximaal 1 x per dag extra afnames verricht rondom een rescue inname. Bij alle patiënten wordt éénmalig 15 cc bloed afgenomen voor farmacogenetisch onderzoek. Patiënten worden gedurende 72 uur gevolgd, maar bij een wijziging in het opioïdbeleid (dosering, rotatie en/of wijziging toedieningsroute) gaat een nieuwe periode van maximaal 72 uur in. Ter voorbereiding op deze studie werden klinische lessen over de studie en over de achtergrond en de praktische zaken rondom kinetiek gegeven aan het betrokken personeel. Deze lessen werden enkele malen herhaald. Er werd een informatiemap voor de afdeling samengesteld en er werd een praktische handleiding voor de kinetiekafnames gemaakt. Er werd gezorgd voor één aanspreekpunt op de werkvloer en toegewijde verpleegkundig consulenten die patiënten over de studie informeren.. Om het proces van opioidrotatie te standaardiseren werden opioidrotatieformulieren gemaakt in een Excel-bestand. De studie is vanaf 1 januari 2010 open voor inclusie en het aantal deelnemende verpleegafdelingen is het afgelopen jaar gegroeid tot vier: de afdeling voor palliatieve zorg en symptoomcontrole, twee verpleegafdelingen interne oncologie en de afdeling radiotherapie; tot 17 juli 2013 werden 300 patiënten geïncludeerd. Van veel patiënten zijn gedurende meerdere opname-periodes gegevens verzameld.