The effectiveness of worktime control interventions in increasing vitality, work-home balance, work motivation and work behaviour

In dit project stond ‘werktijdcontrole’ centraal, dat wil zeggen: de mate waarin werknemers zeggenschap hebben over hun eigen werk- en rusttijden. Bekende voorbeelden zijn de mate van zeggenschap over begin- en eindtijden van de werkdag, -over de verdeling van werkuren over de werkweek, en de mate waarin werknemers zelf bepalen wanneer ze pauze nemen of een dag vrij zijn. De afgelopen jaren zijn twee interventies op het gebied van werktijdcontrole populair geworden binnen organisaties, namelijk ‘zelfroosteren’ en ‘Het Nieuwe Werken’ (HNW).
Bij zelfroosteren mogen werknemers die in ploegendienst werken zoveel mogelijk zelf hun roosters bepalen. De manager geeft per tijdseenheid van de werkdag/week aan hoeveel werknemers er nodig zijn. Vervolgens kunnen werknemers zich middels zelfrooster-software inschrijven voor bepaalde werktijden, die passen bij hun persoonlijke voorkeuren en in overeenstemming zijn met de arbeidstijdenwet. Idealiter resulteert het zelfroosteren in een perfecte match tussen gewenste en daadwerkelijke roosters. In de praktijk moeten gewenste roosters echter vaak aangepast worden (bijv. wanneer meerdere collega’s inschrijven op dezelfde werktijden of als bepaalde onpopulaire werkuren niet ingevuld worden).
Binnen organisaties die HNW implementeren, is er sprake van grote flexibiliteit in termen van werktijden en werklocatie. In de praktijk betekent dit: (i) dat (kantoor-) medewerkers in sterke mate zelf bepalen wanneer ze hun werk uitvoeren, (ii) dat men geen eigen werkplek meer heeft op kantoor (men kiest de werkplek en werkomgeving die op dat moment het beste bij de werkactiviteiten past), en (iii) dat er van werknemers verwacht wordt dat ze één of meerdere dagen per week thuiswerken. Om deze flexibiliteit in werktijden en werklocatie mogelijk te maken, worden uitgebreide ICT-middelen verstrekt.

Het doel van het project was om inzicht te krijgen in de effecten van verschillende vormen en toepassingen van werktijdcontrole op vitaliteit, werkprivé-balans, werkmotivatie en werkgedrag van werknemers. Het project bestond uit vier onderdelen:

(0) Een reviewstudie resulterend in een overzichtsartikel dat inzicht geeft in de huidige wetenschappelijke kennis over de effecten van verschillende vormen en toepassingen van werktijdcontrole.

(1) Een grootschalig vragenlijstonderzoek onder de Nederlandse beroepsbevolking dat inzicht geeft in (i) de mate waarin verschillende groepen werknemers (ploegendienstwerknemers vs. werknemers zonder ploegendienst; werknemers van verschillende sectoren) toegang hebben tot werktijdcontrole, (ii) de mate waarin ze daadwerkelijk gebruik maken van hun mogelijkheid om werktijden zelf te bepalen, (iii) de mate waarin ze behoefte hebben aan werktijdcontrole; (iv) in hoeverre de match tussen behoefte aan- en aanwezigheid van werktijdcontrole bepalend is voor vitaliteit, werkprivé-balans, (lange termijn) werkmotivatie en werkgedrag.

(2) Een interventiestudie naar de effecten van ‘Het Nieuwe Werken’ (HNW) binnen een grote financiële instelling, waarin vragenlijsten omtrent werkervaringen, werkkenmerken en effectmaten (vitaliteit, werkmotivatie, etc.) zowel voorafgaand aan de interventie als na invoering van HNW werden afgenomen bij interventiegroepen (werknemers én leidinggevenden) en referentiegroepen (waar HNW niet ingevoerd werd), om zodoende vast te stellen of invoering van HNW positieve gevolgen heeft en wat mogelijke (ongunstige) bij-effecten zijn van HNW.

(3) Een interventiestudie naar de effecten van zelfroosteren op werk en welzijn binnen de zorgsector, met ongeveer dezelfde onderzoeksopzet als de studie naar HNW (metingen van werkervaringen, werkkenmerken, effectmaten voorafgaand aan- en na afloop van de interventie bij zowel interventiegroepen als controlegroepen).