Geen slag in de lucht - Effectiviteitsanalyse van het programma Weerbaarheid in het basisonderwijs
Verslagen
Eindverslag
Het project "Geen slag in de lucht" betreft een evaluatieonderzoek naar het preventieprogramma Weerbaarheid In het BasisOnderwijs: WIBO. Het WIBO-lesprogramma heeft als doelstelling het vergroten van de weerbaarheid van kinderen in groep 7 en 8 van het basisonderwijs, zodat wordt voorkomen dat zij slachtoffer worden van machtsmisbruik en grensoverschrijdend gedrag, zowel door leeftijdgenoten als door volwassenen, of dat zij zelf zich hieraan schuldig maken. Het lesprogramma beoogt een bijdrage te leveren aan het voorkómen van huiselijk en seksueel geweld. Het programma is ontwikkeld door het Huis van de Sport Groningen in Hoogezand en bouwt verder op eerder ontwikkelde programma's zoals het Marietje Kessels Project (MKP) en Rots en Water.
Het lesprogramma bestaat uit twaalf lessen die door de groepsleerkracht en zeven lessen die door een preventiewerker worden gegeven. Het lesprogramma wordt afgesloten met een examenles. Door de inbedding van het lesprogramma in het reguliere onderwijsprogramma waarbij ook de groepsleerkracht een belangrijke rol speelt, kunnen de kosten van het programma worden beperkt. De helft van de kosten wordt gefinancierd door de gemeente en de helft door de school. Een eerste, eenvoudige evaluatie van het programma WIBO in twee gemeenten (14 scholen) leverde positieve resultaten op. In dit onderzoek ontbrak evenwel een controlegroep.
Het huidige evaluatieonderzoek is uitgevoerd door een samenwerkingsverband van het Huis voor de Sport Groningen, het Centrum voor Maatschappelijke Ontwikkeling (CMO) Groningen en de Rijksuniversiteit Groningen (de afdeling Ontwikkelingspsychologie en de afdeling Methoden en Technieken van Gegevensverwerking). De evaluatie is vanuit verschillende invalshoeken benaderd en bestaat uit vier onderdelen: (1) een effectiviteitsonderzoek, waarbij een experimentele groep is vergeleken met een controlegroep; (2) een tijdseriële processtudie, waarin voor een klein aantal leerlingen is onderzocht hoe elementen uit het programma zijn waar te nemen in hun gedrag op school; (3) een literatuuronderzoek naar de effecten van preventieprogramma’s voor huiselijk en seksueel geweld, en kindermishandeling; (4) een procesevaluatie naar randvoorwaarden voor de implementatie van het WIBO-lesprogramma.
Het effectiviteitsonderzoek is uitgevoerd bij 422 leerlingen van groep 7 die hebben deelgenomen aan het lesprogramma en een controlegroep van 342 leerlingen. Voor het onderzoek zijn meetinstrumenten ontwikkeld, die zo goed mogelijk aansloten bij de specifieke leerdoelen van het WIBO-lesprogramma. De instrumenten zijn op drie meetmomenten afgenomen: vlak voor de start van het programma (pre-test), vervolgens 1 week na afloop van het programma (post-test1) en drie maanden na afloop van het programma (post-test2). Voor de tijdseriële processtudie zijn 12 leerlingen op school gevolgd voor een periode van 19 weken.
Samenvattend kan worden gesteld dat het WIBO-lesprogramma het doel - kinderen weerbaarder maken tegen machtsmisbruik en grensoverschrijdend gedrag - voor een belangrijk deel weet te realiseren. Daarnaast zijn betrokkenen tevreden over zowel de inhoud als de uitvoerbaarheid van het programma en doen kinderen er met veel plezier aan mee. Niettemin zijn verschillende suggesties gedaan om het WIBO-lesprogramma en het effect ervan te optimaliseren. De belangrijkste daarvan zijn een grotere inzet van ouders bij het programma, een eerdere aanbieding en herhaling van het programma en het duidelijker aandacht geven aan het thema kindermishandeling. De bevindingen van het onderzoek zijn in november 2008 tijdens twee symposia gepresenteerd. De resultaten van het onderzoek worden in 2009 verder uitgewerkt in een dissertatie.
(Meer informatie over de uitkomsten van het onderzoek is te vinden onder Resultaten. Ook: www.weerbaarheidscursussen.nl)
Het project "Geen slag in de lucht" betreft de effectiviteitsanalyse van het programma Weerbaarheid in het basisonderwijs (WIBO). Het programma wil een bijdrage leveren aan het voorkómen van huiselijk en seksueel geweld en is ontwikkeld door het Huis van de Sport Groningen in Hoogezand. Het bouwt verder op eerder ontwikkelde programma's zoals het Marietje Kessels Project (MKP) en Rots en Water. Het programma is op belangrijke punten vernieuwend. Anders dan bij het MKP programma worden ook leerkrachten en ouders direct bij het programma betrokken, waardoor inbedding in het reguliere onderwijsprogramma wordt bewerkstelligd. En waar bij het Rots en Water-programma, de doelgroep (in ieder geval van oorsprong) was beperkt tot jongens, is dit bij WIBO (en ook MKP) uitgebreid tot zowel jongens als meisjes. Dit heeft als belangrijk voordeel dat het programma een positieve insteek heeft, waarbij jongens niet als potentiële plegers worden benaderd, maar waarbij de nadruk ligt op het weerbaar maken van scholieren, met als doel huiselijk en seksueel geweld te voorkómen. Immers door het vergroten van de weerbaarheid worden conflicten op een dusdanige manier opgelost, dat geweld niet aan de orde komt.
Het programma bestaat uit twaalf lessen die worden gegeven door de groepsleerkracht, zeven lessen door de preventiewerker, en het wordt afgesloten met een examenles. Door de inbedding van het programma in het reguliere onderwijsprogramma waarbij ook de groepsleerkracht een belangrijke rol speelt, kunnen de kosten van het programma worden beperkt, waarvan de helft door de gemeente en de helft door de school wordt gefinancierd.
Een eenvoudige evaluatie van het programma WIBO in twee gemeenten (14 scholen) heeft uiterst positieve resultaten opgeleverd. Echter, een controlegroep ontbrak en er werden geen gestandaardiseerde vragenlijsten gebruikt. In samenwerking met het Centrum voor Maatschappelijke Ontwikkeling (CMO) in Groningen wordt nu een gedegen onderzoek naar de effectiviteit van WIBO uitgevoerd. Er is voor gekozen het probleem vanuit verschillende invalshoeken te benaderen.
Het onderzoek bestaat daarom uit vier componenten: (1) literatuuronderzoek naar de relatie weerbaarheid en huiselijk en seksueel geweld; (2) tijdseriële processtudie, waarbij bij een klein aantal kinderen wordt gekeken naar de manier waarop elementen uit het programma concreet effect hebben op hun gedragingen, cognities en emoties; (3) effectiviteitsonderzoek, waarbij een experimentele groep wordt vergeleken met een controlegroep; (4) proces-evaluatie naar randvoorwaarden voor implementatie.
Voor de tijdseriële processtudie zullen 10 kinderen worden gevolgd over een periode van 1 jaar. Met name dit laatste onderzoekscomponent zal worden begeleid door de Afdeling Ontwikkelingspsychologie van de Rijksuniversiteit Groningen, waar men met dit type onderzoek veel ervaring heeft.
Voor het uitvoeren van het effectiviteitsonderzoek is allereerst een verdere operationalisatie van het begrip weerbaarheid nodig. Voor het doel van het onderzoek is weerbaarheid geoperationaliseerd als: controle in conflict situaties, preferentie van schadevrije weigeringstrategieën, perceptie van haalbaarheid van weigeren. Daarnaast worden neveneffecten bestudeerd zoals: de waardering van lichamelijk contact, de relatie tussen klasgenoten en leerkrach en angst in niet-seksuele sociale interacties. Voor het meten van deze effecten zal gebruik worden gemaakt van vragenlijsten die eerder zijn gebruikt voor de effectiviteitsanalyse van een soortgelijk programma. De vragenlijsten zullen worden afgenomen bij 150 kinderen die hebben deelgenomen aan het programma, en 150 kinderen afkomstig van scholen die niet deelnemen aan het programma. Er zal op 3 tijdstippen worden gemeten, nl. vlak voor de start van het programma (pre-test), vervolgens 1 week na afloop van het programma (post-test1)en aan het eind van het schooljaar (post-test2).
Voor de statistische analyse zal gebruikt worden gemaakt van multi