Inducing immunity for the sake of others. Ethical analysis and justification of indirect vaccination strategies

Vaccinatie beschermt je tegen een infectieziekte, maar het voorkomt daarmee ook dat je zelf weer anderen besmet. Is het ethisch aanvaardbaar om dat indirecte effect centraal te stellen, dus om mensen te vaccineren om anderen te beschermen? Mag de overheid indirecte vaccinatie aanbieden en stimuleren, en zo ja onder welke voorwaarden? Wat is dan een goede voorlichtingsstrategie? De groeiende weerstand tegen vaccinatie maakt deze vragen extra relevant.  

Doel

In dit ethisch-filosofische onderzoek zijn ethische argumentaties geïnventariseerd en geanalyseerd. Deze zijn vervolgens geconfronteerd met overwegingen van mensen in de verschillende doelgroepen.

1. Onder welke voorwaarden zijn vaccinatieprogramma’s gericht op externe effecten (bescherming van anderen dan de gevaccineerde zelf) moreel gerechtvaardigd? 
2. Onder welke voorwaarden zijn is het ethisch aanvaardbaar om dergelijke vaccinaties routinematig of met drang of dwang aan te bieden? 
3. Wat voor communicatieve aanpak om vaccinatie te bevorderen is acceptabel en vertrouwenswaardig?

Aanpak/werkwijze

Het project is primair een (rechts-)filosofisch onderzoek waarin argumentaties voor beleidsopties of de morele keuzen van individuen worden onderzocht en getoetst. 

Er is een ethische taxonomie (ordening) van vaccinatie ontwikkeld waarin zelfbeschermende, altruïstische, paternalistische en indirecte vaccinatie worden onderscheiden. De centrale elementen bepalend in de taxonomie zijn (a) wie heeft baat bij de vaccinatie? (b) en wie heeft autoriteit om er over te beslissen? 

Vervolgens zijn er ethische analyses gegeven van de betekenis van altruïstische motivaties van mensen die zich willen laten vaccineren. Dergelijke motivaties zijn onderzocht in focusgroepen, en er is onderzocht in hoeverre de overheid ook ruimte (en dus vrijheid) moet bieden voor dergelijke motieven.

Samenwerkingspartners

Het project heeft zich primair gericht op de rol van de overheid, en advies naar overheid en maatschappelijk debat. Er is gedurende het project contact geweest met VWS en RIVM en met enkele parlementariërs, om hen te helpen argumentaties en beleidsopties zo sterk mogelijk te formuleren. 

Het maakt deel uit van de Vaccinatiealliantie en de Denktank Desinformatie. Daarnaast is een bijdrage geleverd aan adviestrajecten, zoals bijvoorbeeld de Gezondheidsraad en de Adviescommissie Vaccinatie en Kinderopvang.

Resultaten

Vaccinatie is een morele kwestie die niet vrijblijvend is. Het is namelijk niet alleen beschermend voor de gevaccineerde zelf maar in veel gevallen ook voor (kwetsbare) derden. Dat maakt vaccinatie tot een morele keuze en het is belangrijk die morele verantwoordelijkheid te honoreren en individuen ruimte te laten om er zelf naar te handelen. Vaccinatiedrang en -dwang gaan bovendien in tegen enkele fundamentele rechten (vrijheid van geweten en religie, lichamelijke integriteit en ouderlijke autonomie).

Deze vrijheidsrechten zijn echter niet absoluut. Principiële rechtvaardiging voor dringend of dwingend vaccinatiebeleid kan gerechtvaardigd zijn ter voorkoming van (indirecte) schade aan derden. Als door de overheid een hoge vaccinatiegraad wordt nagestreefd om collectieve bescherming tegen ernstige besmettelijke ziekten te realiseren, dan zijn keuzen om af te zien van vaccinatie schadelijk voor dat groepsbelang. 

Dit groepsbelang heeft twee belangrijke pijlers die samenhangen met kerntaken van de overheid: 

(a) de bescherming van mensen die afhankelijk zijn van groepsbescherming omdat ze onvoldoende in staat zijn om zichzelf te beschermen – in het bijzonder kinderen, 

(b) het voorkomen dat maatschappelijke functies ondermijnd worden door (angst voor) infectieziekten of maatregelen om uitbraken te beperken.

Deze principiële argumentatie betekent niet dat vaccinatiedwang of -drang altijd geoorloofd zijn wanneer daar schade aan derden mee kan worden voorkomen: dergelijke maatregelen moeten ook voldoen aan de eisen van proportionaliteit (legitimiteit, effectiviteit, subsidiariteit en een faire weging van conflicterende belangen). Er zijn omstandigheden waarin vaccinatiedrang gerechtvaardigd is, maar dergelijke drang zou niet ad hoc moeten worden toegepast wanneer de overheid tot op enig moment concludeert dat de deelnamegraad te laag is.