Integraal werken aan preventie, toezicht en handhaving Alcoholwet in gemeenten
Gemeenten zijn sinds 2013 verantwoordelijk voor toezicht en handhaving op de Alcoholwet. Zij zijn verplicht een Preventie- en Handhavingsplan (PHP) vast te stellen. Onderzoek van KWINK groep (in opdracht van VWS) laat zien dat 79% van de gemeenten een PHP heeft. Van deze plannen is 70% verouderd. Plannen spelen in de praktijk bovendien een beperkte rol bij de daadwerkelijke uitvoering. Capaciteitsgebrek en zwakke interne samenwerking tussen preventie- en handhavingsafdelingen worden als belangrijkste oorzaken genoemd. Deze bevindingen zijn bevestigd tijdens twaalf regiosessies van NVAT en Trimbos-instituut, in opdracht van VWS. Gemeenten gaven hier zelf aan behoefte te hebben aan concrete ondersteuning bij de uitvoering. In september 2025 riep staatssecretaris Tielen gemeenten per brief op. Zij moesten hun PHP actualiseren en actief toezicht houden. Het recente Gezondheidsraadadvies (juni 2026) stelt dat geen enkele hoeveelheid alcohol veilig is. Dit onderstreept de urgentie van effectief gemeentelijk alcoholbeleid.
Doel
Het project ondersteunt gemeenten bij de integrale uitvoering van hun bestaande PHP en uitvoeringsplan. Doel is kennis over preventie en handhaving te verbinden. Ook brengt het project capaciteitsknelpunten concreet in kaart. Daarnaast versterkt het de interne samenwerking tussen preventie- en handhavingsafdelingen, evenals de externe samenwerking binnen de gemeentelijke keten. Hiermee wordt de cyclus van beleid naar praktijkuitvoering sluitend gemaakt. Het project levert gemeenten een haalbare, op capaciteit afgestemde aanpak op. Ook genereert het generieke inzichten en instrumenten, waaronder een uren-indicatie voor preventie- en beleidsmedewerkers. Deze zijn breder toepasbaar dan de deelnemende pilotgemeenten alleen.
Aanpak/Werkwijze
Het project start met een analyse van de beginsituatie bij 4 pilotgemeenten met een bestaand PHP. Wat staat er op papier, wat wordt uitgevoerd, en waar zitten capaciteits- en samenwerkingsknelpunten? Op basis hiervan worden gemeenten begeleid en gecoacht bij het actualiseren en aanscherpen van hun PHP en uitvoeringsplan. Deze doelen sluiten aan op de beschikbare capaciteit. Parallel wordt een uren-indicatie voor preventie- en beleidsmedewerkers ontwikkeld, aanvullend op de bestaande handreiking voor toezicht/handhaving. Bevindingen uit het KWINK-onderzoek en de regiosessies worden hierin verwerkt. Het project sluit af met een evaluatie van de pilot en aanbevelingen voor bredere uitrol.
Samenwerkingspartners
NVAT (hoofdaanvrager) brengt expertise in op toezicht en handhaving. Trimbos-instituut vertegenwoordigt als partner de preventiekant en de landelijke PHP-systematiek. Deze combinatie is essentieel: de kern van het probleem is juist de disconnectie tussen preventie en handhaving binnen gemeenten. Beide partners hebben vanuit hun domein directe lijnen met gemeentelijke beleidsmedewerkers en toezichthouders. De 4 pilotgemeenten leveren de praktijkcontext en toetsen de ontwikkelde werkwijze. Deze samenwerking zorgt dat de resultaten zowel vanuit het handhavings- als het preventieperspectief gedragen en toepasbaar zijn. Ze sluiten direct aan bij bestaande landelijke instrumenten: de Handreiking Alcoholwet, het PHP-format van Trimbos en het uitvoeringsplan van NVAT.
Verwachte resultaten
Het project levert een aangevuld PHP-format op, inclusief een uren-indicatie voor preventie/beleid. Dit format kan via Trimbos breder onder gemeenten worden uitgerold. Daarnaast ontstaat een praktisch stappenplan voor de integrale uitvoering van PHP en uitvoeringsplan. Dit geeft inzicht in benodigde capaciteit en in de wijze waarop interne samenwerking tussen preventie en handhaving georganiseerd kan worden. De pilotgemeenten kunnen na afloop effectiever en efficiënter omgaan met beschikbare capaciteit. De evaluatie levert bovendien concrete aanbevelingen op voor landelijke opschaling. Zo kunnen andere gemeenten met een PHP profiteren van de opgedane inzichten.