Kennissynthese: hoe kunnen we kinderen en gezinnen in kwetsbare omstandigheden tijdig signaleren en hen zo goed mogelijk ondersteunen door het effectief versterken van beschermende factoren?
Kennissynthese over signaleren van kinderen en gezinnen in kwetsbare omstandigheden
Centraal in dit project stond de vraag hoe kinderen en gezinnen in kwetsbare omstandigheden tijdig gesignaleerd kunnen worden en hoe beschermende factoren effectief kunnen worden versterkt om hen te ondersteunen.
Een breed consortium van kenniscentra verwerkte bestaande en nieuwe wetenschappelijke, praktijk- en ervaringskennis tot een kennissynthese. Resultaten laten zien dat het belangrijk is om verder te kijken dan het zichtbare gedrag van een kind. Open en onbevooroordeeld het gesprek aangaan en écht luisteren is belangrijk voor zowel signalering als ondersteuning van kinderen en gezinnen. Jongeren en ouders halen veel steun uit relaties met familie en vrienden. Een sociaal netwerk is een belangrijke beschermende factor die versterkt kan worden door professionals en organisaties.
Op basis van de bevindingen organiseerden we een werkconferentie voor professionals die met kinderen, jongeren en gezinnen werken en ontwikkelden we de ‘Wegwijzer bij Kwetsbare Opgroeisituaties’.
De ‘Wegwijzer bij Kwetsbare Opgroeisituaties’ besteed aandacht aan verschillende doelgroepen. De hulpmiddelen (en achtergrondinformatie) in de Wegwijzer zijn toegespitst op onder andere kinderen van ouders met een verstandelijke beperking (KOVB), kinderen van ouders met psychische problemen (KOPP), kinderen van ouders met een verslaving (KOV), kinderen in situaties van kindermishandeling en huiselijk geweld, kinderen met ouders in scheiding, kinderen in armoede, kinderen met een ouder in detentie, kinderen die mantelzorger zijn, kinderen met een migratieachtergrond/die tolk zijn voor hun ouders, en kinderen die ingrijpende gebeurtenissen hebben meegemaakt. Daarnaast voorziet de wegwijzer in hulpmiddelen bedoeld voor het werken met kinderen van verschillende leeftijden tussen de 0 en 25 jaar.
Producten
Link: https://kenniscentrum-kjp.nl/agenda/werkconferentie-kwetsbare-opgroeisituaties/
Link: https://kenniscentrum-kjp.nl/wegwijzer-kwetsbare-opgroeisituaties/
Link: https://kenniscentrum-kjp.nl/over-ons/projecten/kennissynthese-signalering-ondersteuning-kwetsbare-kinderen-gezinnen/
Verslagen
Eindverslag
Hoe kunnen we kinderen en gezinnen tijdig signaleren en ondersteunen in kwetsbare opgroeisituaties?
Het Nederlandse jeugdbeleid streeft naar gezond, veilig en kansrijk opgroeien, maar veel kinderen leven in kwetsbare omstandigheden. Ze hebben bijvoorbeeld een ouder met psychische problemen of verslaving of een ouder met een licht verstandelijke beperking, hebben mantelzorgtaken of groeien op in armoede. Deze risicofactoren vergroten de kans op psychosociale problemen, schooluitval en (mentale) gezondheidsklachten. In deze kennissynthese bundelen we bestaande wetenschappelijke, praktijk- en ervaringskennis én nieuw verworven kennis uit verschillende ZonMw-projecten binnen de programmalijn ‘Hulp en ondersteuning aan kwetsbare gezinnen’ om de volgende onderzoeksvraag te beantwoorden: Hoe kunnen we kinderen en gezinnen in kwetsbare opgroeisituaties tijdig signaleren en hen zo goed mogelijk ondersteunen?
Opzet onderzoek
Binnen dit onderzoeksproject is een literatuurscan uitgevoerd, zijn focusgroepen met jongeren, ouders en professionals gehouden, en is een vragenlijst uitgestuurd naar professionals die direct werken met kinderen, jongeren en gezinnen.
Met betrekking tot het signaleren van kwetsbare opgroeisituaties benadrukken zowel jongeren als professionals het belang van verder kijken dan het zichtbare gedrag van een jeugdige. Open en onbevooroordeeld het gesprek aangaan en écht luisteren is belangrijk voor zowel signalering als ondersteuning van kinderen en gezinnen. De resultaten laten ook zien dat professionals vaak handelen op basis van hun onderbuikgevoel, maar een overzicht van (signalerings)tools missen. Als product van deze kennissynthese ontwikkelden we daarom de ‘Wegwijzer bij Kwetsbare Opgroeisituaties’.
Belang van versterken van sociale netwerken
Zowel jongeren als ouders halen veel steun uit relaties met familieleden en vrienden. Volgens ouders spelen informele steunfiguren ook vaak een rol in het signaleren van een kwetsbare opgroeisituatie. Het is dan ook aan te bevelen om als professional of organisatie in te zetten op het versterken van deze sociale netwerken als belangrijke beschermende factor. Andere beschermende factoren die jongeren noemen – naast het eigen sociale netwerk en contact met andere jongeren in vergelijkbare situaties – zijn een creatieve of sportieve uitlaatklep hebben (liefst buitenshuis), toekomstperspectief hebben en persoonlijke eigenschappen zoals doorzettingsvermogen, humor en relativeringsvermogen. Er zijn verschillende interventies ontwikkeld en beschikbaar voor professionals om beschermende factoren te versterken. Gedegen effectiviteitsonderzoek naar bestaande veelbelovende interventies is aanbevolen om meer duidelijkheid te krijgen over de effectiviteit en werkzame elementen van deze interventies.
De belangrijkste conclusies op een rij;
Niet-pluis signalen herkennen
Met betrekking tot signaleren van kwetsbare opgroeisituaties is het van belang dat professionals ‘niet-pluis’-signalen herkennen, ongeacht de specifieke kwetsbaarheid van de gezinssituatie. Dat vraagt om kennis over belangrijke signalen, het kunnen toetsen van de signalen en vervolgens lichte ondersteuning bieden of doorverwijzen naar een hulpverlener.
Onbevooroordeeld in gesprek gaan
De belangrijkste basis voor het toetsen van ‘niet-pluis’-signalen en het ondersteunen van kinderen/jongeren en gezinnen is dat de professional in staat is om open en onbevooroordeeld in gesprek te gaan met het kind of de jongere en/of ouders en écht te luisteren. Dat is essentieel om een goede vertrouwensband met hen op te bouwen.
Het belang van informele steunfiguren
Informele steunfiguren spelen een belangrijke rol in het ondersteunen van jeugdigen en gezinnen in kwetsbare opgroeisituaties en zijn daarmee een belangrijke beschermende factor.
Beleid en samenwerking
Professionals hebben behoefte aan een goed samenwerkingsnetwerk of een collectieve aanpak, ze ervaren vaak belemmeringen in samenwerking met externe partijen. Ook binnen de eigen organisatie helpen korte lijnen tussen collega’s, informeel of via intervisie.
Aanbevelingen
- Zet als professional en organisatie in op het versterken van sociale netwerken en het betrekken van informele steunfiguren, aangezien dit een belangrijke beschermende factor is voor gezinnen in kwetsbare omstandigheden.
- Zorg als organisatie voor een goede borging van alle informatie en een goed trainingsaanbod voor professionals. Ook samenwerking met externe partijen behoeft aandacht.
- Gedegen effectiviteitsonderzoek naar bestaande veelbelovende interventies is aanbevolen om meer duidelijkheid te krijgen over de effectiviteit en werkzame elementen van deze interventies.
Tips aan professionals die werken met ouders met LVB, gegeven door ouders met LVB
- Investeer in de relatie met de ouder(s).
- Veroordeel de ouder(s) niet, maar sta open voor de mening van de ouder(s).
- Beoordeel de situatie van de ouder(s) onafhankelijk, objectief en met een open blik.
- Kijk vooral (ook) naar wat goed gaat. Ga na waar de krachten liggen bij de ouder(s) zelf en in het netwerk.
- Bied een ouder de ruimte om ook ouder te mogen zijn en te mogen groeien. Neem niet alles over. Geef wel de juiste handvatten en adviezen.
- Wees flexibel als opgestelde doelen niet behaald worden. Kijk naar en benoem welke doelen wel behaald zijn, waarin een ouder gegroeid is en wat de ouder daar zelf voor gedaan heeft, maar ook naar wat er verder nog ingezet moet worden. Ga er dus van uit dat mensen met een LVB leerbaar zijn.
- Sta naast de ouder(s) en niet boven de ouder(s). Wees niet dominant, maar doe het samen.
Lessen voor toekomstige onderzoekers
1. Zorg voor een aanpak die aansluit bij de doelgroep
2. Werk nauw samen met professionals
3. Houd rekening met organisatorische factoren
4. Zorg voor brede expertise in je projectteam
Meer weten? Bekijk hiervoor de rapportage bijlage 2: Infosheet leersessies