Prevalentie, diagnostiek en behandeling van verslavingsproblematiek bij cliënten in JeugdzorgPlus instellingen: betekenis van de gegevens verzameld in de longitudinale effectmonitor JeugdzorgPlus

De Monitor JeugdzorgPlus wordt gebruikt om meer inzicht te krijgen in het resultaat, de aard en duur van behandeling en begeleiding, en in de omvang en samenstelling van de doelgroep binnen de JeugdzorgPlus. Op basis van de halfjaarlijkse rapportages van de Monitor is vastgesteld dat middelengebruik frequent voorkomt onder jongeren in de JeugdzorgPlus, maar dit percentage verschilt sterk per instelling. Jeugdzorg Nederland en het Ministerie van VWS hebben daarom aangestuurd op verdiepend onderzoek naar problematisch middelengebruik onder jongeren in de JeugdzorgPlus. Doelstelling van dit IVO onderzoek is tweeledig. Enerzijds inzicht krijgen in de kwaliteit van de monitordata wat betreft de prevalentie van verslavingsproblematiek in JeugdzorgPlus instellingen. Anderzijds in kaart brengen hoe verslavingsproblematiek wordt herkend onder jongeren in de JeugdzorgPlus en welke mogelijkheden instellingen hebben om verslavingsproblematiek te verminderen of voorkomen.

Het IVO werkte in dit onderzoek samen met vier JeugdzorgPlus instellingen. Om de onderzoeksvragen te beantwoorden werd gebruik gemaakt van verschillende informatiebronnen: relevante literatuur en beleidsdocumenten, kwantitatieve analyse van de Monitordata, kwalitatieve interviews met 14 professionals en 16 jongeren verdeeld over de vier instellingen.

De CAP-J A400 code ‘Gebruik van middelen/verslaving’ die in de Monitor gebruikt wordt om middelengebruik vast te stellen bleek onvoldoende valide en betrouwbaar ingevuld te worden. Bovendien geeft deze variabele geen inzicht in de aard (welke type middel, frequentie van gebruik) en ernst (invloed op het dagelijks leven) van het middelengebruik. Prevalenties van middelengebruik op basis van de CAP-J A400 variëren van 40% tot 50% bij instroom. Bij uitstroom ligt het geregistreerde middelengebruik lager, tussen 28% en 40%. Cannabisgebruik is verreweg de meest voorkomende vorm van middelengebruik in de JeugdzorgPlus. Jongeren gaan minderen of stoppen met gebruik bij aanvang van verblijf in de JeugdzorgPlus vanwege het gesloten karakter van de instelling, maar met de opbouw van hun verlof neemt bij de meeste jongeren het middelengebruik weer toe.

Alle jongeren in de JeugdzorgPlus hebben een groot aantal risicofactoren om problematisch middelengebruik te ontwikkelen. Jongeren die middelen gebruiken verschillen in de kwantitatieve analyse van de Monitordata dan ook weinig van jongeren die geen middelen gebruiken. Moeilijk te beïnvloeden risicofactoren zijn onder andere pubergedrag, gebrek aan impulscontrole en het intelligentieniveau van een jongere. Jongeren met ene IQ tussen de 75 en 80 zijn kwetsbaar voor middelengebruik, voor hen is het moeilijk te stoppen of minderen als het gebruik problematische vormen aanneemt. Beïnvloedbare persoonsgebonden factoren zijn motieven voor gebruik (blowen inzetten als copingstrategie) en gebrek aan motivatie om te stoppen of minderen met gebruik. Beïnvloedbare omgevingsgebonden factoren zijn het sociale netwerk van een jongere en de vaak instabiele thuissituatie. Instellingsgebonden factoren hebben vooral te maken met de mate van aanwezige verslavingsdeskundigheid, de cultuur binnen een instelling en de manier waarop maatregelen werden ingezet bij middelengebruik tijdens verblijf in de JeugdzorgPlus.

In de Monitor werd urinecontrole het vaakst geregistreerd als vorm van hulp bij middelengebruik. Hoewel dit technisch gezien geen hulp is, wordt de uitslag van een urinecontrole wel vaal gebruikt als aangrijpingspunt om het gesprek met een jongere aan te gaan over zijn of haar middelengebruik. Soms biedt de JeugdzorgPlus instelling zelf behandeling bij problematisch middelengebruik (bijvoorbeeld Brains4Use of DOK3), bij andere instellingen wordt hulp geboden vanuit externe verslavingszorginstellingen. Het wel of niet beschikken over voldoende kennis en kunde met betrekking tot middelengebruik kan een verklaring zijn voor het verschil in prevalentie van problematisch middelengebruik tussen de