Wij(k) bouwen: met bewoners aan een gezonde en vitale gemeenschap in de snelst groeiende wijk van Nederland (Leidsche Rijn)

Utrecht en Nederland kennen tal van nieuwbouwontwikkelingen. Honderden, soms duizenden mensen komen met elkaar in een nieuwe buurt te wonen. Naast de fysieke ontwikkeling komt hier ook een grote sociale component bij kijken. Voorzieningen zijn vaak nog niet opgeleverd, mensen zijn niet bekend met het aanbod en de organisaties in de buurt en mensen moeten hun algemene draai zien te vinden in de nieuwe woonomgeving. Bij veel mensen gaat dit als vanzelf, maar er komen ook uitdagingen bij kijken. Zo waren in voormalige nieuwbouwbuurten (circa 10 tot 15 jaar geleden opgeleverd) in Leidsche Rijn relatief hoge eenzaamheidscijfers (45% van de inwoners) te zien en steeg het aantal ernstig eenzamen. Ook waren er signalen dat bewoners moeilijk de weg naar het aanwezige gezondheids- en sociale aanbod wisten te vinden en een beperkte binding voelden met de nieuwe woonbuurten.

Reden genoeg voor het samenwerkingsverband de ‘Gezonde Wijk Alliantie’ om extra aandacht te besteden aan de nieuwe bewoners van Leidsche Rijn. Een subsidie van ZonMw maakte het mogelijk om hierop in te zetten. Hoe breng je nieuwe bewoners met elkaar in contact? Hoe help je om de initiatiefkracht te mobiliseren? Hoe zet je een basis neer van bewoners en professionals die elkaar weten te vinden en versterken? Het doel was om: 

1. Concreet aan de slag te gaan in een pilotbuurt; 
2. Te leren over de sociale dynamiek van nieuwbouwbuurten; 
3. De geleerde lessen te vertalen naar een aanpak voor andere nieuwbouwbuurten; 
4. De samenwerking tussen professionals onderling en tussen professionals en bewoners te bevorderen.

Aanpak

In 2020 is gestart met een kernteam bestaande uit jongerenwerkers, sociaal makelaars, een bewonersplatform, de gemeente en sport- en beweegpartijen. Zij hebben zich nadrukkelijk gecommitteerd aan het project en zijn aan de slag gegaan in de pilotbuurt Leeuwesteyn. In de eerste fase is tijd geïnvesteerd in het laagdrempelig leren kennen van inwoners in de nieuwe woonbuurt, het uitbreiden van het netwerk van enthousiaste professionals en het leren kennen van elkaars belangen en organisaties. Ondanks de uitdagingen van corona is het gelukt om een sterk netwerk neer te zetten en eerste ideeën van inwoners te inventariseren en bij elkaar te brengen.

In fase 2 is samen met inwoners van alles ondernomen om buurtbewoners met elkaar in contact te brengen. Professionals waren hierin nadrukkelijk ondersteunend aan ideeën van inwoners. Sportactiviteiten, groenprojecten, cultuurmiddagen, koffiegroepjes, beweeggroepjes, een bewonersapp en ontmoetingsevenementen. Zomaar een greep uit de subprojecten die in Leeuwesteyn tot uitvoer zijn gebracht. Alles om te komen tot een buurt waar ontmoeting en sociale cohesie centraal staan.

In fase 3 zijn de geleerde lessen van het project opgehaald en is de continuïteit van de aanpak belegd. De geleerde lessen zijn onderverdeeld in het sociaal ontwerp van een nieuwbouwbuurt, de sociale dynamiek van een nieuwbouwbuurt en het werken als professional in een nieuwbouwbuurt.

Resultaten

Een aantal hoofdlessen zijn als volgt.

• Verhuizen is een levensverandering en een vormende fase voor de jaren erna. Nieuwe gebruiken worden aangeleerd, contacten gevormd en gewoonten ingesleten. Sommige bewoners weten hier prima hun weg in te vinden, anderen kunnen hier wat hulp bij gebruiken.
• Werken in een nieuwbouwbuurt vraagt iets anders en extra’s dan het werken in reguliere buurten. Er is nog geen sociale infrastructuur. Dit betekent dat organisaties nieuwe inwoners en hun ideeën en initiatieven moeten leren kennen. Dit vraagt een open houding en extra inzet vanuit organisaties.
• Voor ruimtelijke partijen is het project bij oplevering ‘af’. Sociale organisaties investeren vaak pas actief als problemen zich voordoen. In dit gat kunnen veel problemen opspelen. Door als organisaties de eerste ongeveer drie jaar te investeren in nieuwbouwbuurten kan de buurt op gang worden geholpen. Dit heeft een preventieve werking op onder andere conflicten en eenzaamheid en een positieve werking op de sociale cohesie in de buurt.

Momenteel (2023) worden hier 2 handreikingen geschreven. Een boekje met de geleerde lessen en een boekje met concrete projecten om te ondernemen in een nieuwbouwbuurt. Deze dienen ter verspreiding van de geleerde lessen en als startpunt voor andere nieuwbouwbuurten. Deze pilot heeft het belang van de sociale kant van nieuwbouwbuurten duidelijk gemaakt en concrete lessen en handvatten opgeleverd om hieraan te werken. Momenteel vinden gesprekken plaats om de sociale component van nieuwbouwbuurten een standaardonderdeel te maken van nieuwbouwontwikkelingen.