Zelfevaluatie instrument voor het meten en verbeteren van de veiligheidscultuur in ziekenhuizen

Inleiding. Bij alle innovaties die de laatste jaren in de gezondheidszorg werden nagestreefd, werd ook verwezen naar het grote belang van een cultuurverandering: een verandering van een reactieve cultuur naar een pro-actieve cultuur. Hetzelfde geldt nu voor het verbeteren van de patiëntveiligheid, waarvoor eveneens een cultuurverandering nodig wordt geacht. In ziekenhuizen is nog weinig systematische informatie beschikbaar over veiligheidscultuur in ziekenhuizen. Men is niet gewend om de eigen cultuur bespreekbaar te maken en een instrument om de eigen veiligheidscultuur te evalueren is niet voorhanden. Doel. Om meer inzicht te krijgen in de patiëntveiligheidscultuur in de Nederlandse ziekenhuizen is voorgesteld om een instrument voor zelfevaluatie van de patiëntveiligheidscultuur (IZEP), gebaseerd op het bestaande zelfevaluatie instrument ‘Understanding your culture’ van Shell, te ontwikkelen. Het instrument heeft ten doel de veiligheidscultuur op een afdeling in kaart te brengen, er over te discussiëren en vervolgens aangrijpingspunten voor verbetering te kiezen. ‘Understanding your culture’ is gebaseerd op de gedachte dat een veiligheidscultuur evolueert via vijf cultuurniveaus. Te beginnen bij een ontkennende cultuur en dan via respectievelijk, een reactieve, bureaucratische, en proactieve cultuur naar een vooruitstrevende veiligheidscultuur. Het instrument zelf bestaat uit een aantal dimensies dat van belang worden geacht voor het managen van veiligheid. Bij elke dimensie is in de vorm van stellingen omschreven hoe de betreffende dimensie eruitziet per cultuurniveau. Door elke dimensie te lokaliseren binnen één van de vijf cultuurniveaus kan inzicht worden verkregen in de heersende veiligheidscultuur. Methode. Voor de ontwikkeling van IZEP werden de volgende fasen doorlopen. Fase 1. Vertaling van ‘Understanding your culture’, gesprekken met vertegenwoordigers van Shell om meer inzicht te krijgen in de manier waarop het IZEP het best kan worden gebruikt. Fase 2. Voor verdere concretisering van IZEP het instrument voorleggen aan experts op het gebied van patiëntveiligheid voor commentaar, suggesties en advies. Fase 3. IZEP voor inhoudelijk commentaar voorleggen aan de eindgebruikers, te weten leidinggevenden/managers, artsen en verpleegkundigen. Fase 4. Aan de hand van een pilotstudie de haal- en werkbaarheid van het gebruik van IZEP in een workshop onderzoeken. Fase 5. Evaluatie van de pilotstudie. Fase 6. Definitieve versie IZEP, beschikbaar stellen van het instrument aan Nederlandse ziekenhuizen. Resultaten. Tijdens de eerste fase in de ontwikkeling van IZEP bleek dat er in Groot Brittannië al een zorgspecifiek zelfevaluatie instrument, gebaseerd op ‘Understanding your culture’, bestond. Het instrument getiteld MaPSaF (Manchester Patient Safety Framework) werd vervolgens gebruikt als basis voor IZEP. De definitieve versie van IZEP bestaat uit negen dimensies: ‘Prioriteit van veiligheid’, ‘Incidenten en verantwoordelijkheid voor patiëntveiligheid’, ‘Registratie en evaluatie van incidenten’, ‘Middelen’, ‘Leren van incidenten en realiseren van verbeterplannen’, ‘Communicatie over patiëntveiligheid’, ‘Personeelsbeleid en patiëntveiligheid’, ‘Bijscholing en training gericht op (patiënt)veiligheid’ en ‘Samenwerking en patiëntveiligheid’. Door haar gebruikers werd IZEP positief beoordeeld. Het instrument geeft inzicht in het begrip patiënt(on)veiligheid en stimuleert de discussie erover. Voor de gebruikers wordt zichtbaar waar knelpunten zitten die vervolgens aanknopingspunten bieden voor verbeterinterventies. Conclusie. IZEP is een instrument dat het begrip patiëntveiligheidscultuur concretiseert evenals inzicht geeft in wat patiëntveiligheid (allemaal) omvat. IZEP is in staat het bewustzijn van (on)veiligheid op een afdeling te vergroten, men krijgt inzicht in elkaars visie over het onderwerp en er wordt van elkaar en met elkaar geleerd. Het instrument kan gebruikers kritischer laten nadenken over veiligheid, inzicht geven i