Ouder in Detentie
Kinderen van gedetineerde ouders zijn kwetsbaar en leven in moeilijke omstandigheden. In Nederland zijn er dagelijks 25.000 kinderen met een ouder in detentie, voornamelijk vaders. Vaak zijn zij onzichtbaar voor de hulpverlening en is onbekend wat hun noden en behoeften zijn. Vroegtijdige signalering is noodzakelijk om ernstige problemen of de intergenerationele overdracht van geweld en criminaliteit te voorkomen. Het project 'Ouder in Detentie' onderzocht hoe deze kinderen in beeld kunnen worden gebracht en hoe hun ondersteuningsbehoeften kunnen
worden vervuld.
De lectoraten Transmuraal Herstelgericht Werken en Veiligheid in Afhankelijkheidsrelaties van Avans Hogeschool werkten in dit project samen met de Penitentiaire Inrichtingen Dordrecht en Vught, de gemeentes Breda en Den Haag, Exodus Nederland en het Expertisecentrum K I N D, Ouder en Detentie.
Het project biedt inzicht in hoe kinderen met een gedetineerde vader bereikt kunnen worden, wat hun behoeften zijn en welke ondersteuning noodzakelijk is. Concrete handvaten voor professionals zijn ontwikkeld om de psychosociale ontwikkeling van deze kinderen te ondersteunen en de relatie tussen vader en kind te behouden of herstellen.
Producten
Link: https://www.canva.com/design/DAGAmk0Qy6w/-qGgNGjzzBUfma7Tf_S08Q/view?utm_content=DAGAmk0Qy6w&utm_campaign=designshare&utm_medium=link&utm_source=editor
Verslagen
Eindverslag
Detentie van vader werkt door in veel facetten
Er is in Nederland een groot aantal kinderen dat een van hun ouders moet missen omdat de ouder in detentie verblijft. Bij verreweg de meeste van deze 25.000 kinderen gaat het om de vader die in detentie zit. Voor veel van deze kinderen verdwijnt een belangrijke hechtingsfiguur van de ene op de andere dag uit hun dagelijks leven. Kinderen met een vader in detentie ervaren problemen op vele gebieden: de cognitieve en emotionele ontwikkeling, gedrag, lichamelijke gezondheid en het sociale functioneren. De detentie van vader werkt ook door naar de sociale omgeving van hun kinderen. Deze kinderen hebben een groter risico om in een sociaal isolement te geraken en hebben meer moeite om hechte vriendschapsrelaties te onderhouden. Zij krijgen vaker te maken met sociale exclusie zoals slechte integratie op school, financiële stress, en/of uithuisplaatsing. Daarnaast neemt de kwaliteit van de vader-kind-relatie vaak af. Het versterken van sociaal kapitaal en overige beschermende factoren is noodzakelijk gezien dit als buffer werkt voor de vele uitdagingen waarmee deze kinderen geconfronteerd kunnen worden.
Ontwikkelen van ondersteuningsaanbod naar kinderen en gezinnen
In dit project is doormiddel van actie-onderzoek onderzocht hoe kinderen en gezinnen met een vader in detentie bereikt kunnen worden en behoeften te inventariseren om vervolgens een passend landelijk ondersteuningsaanbod te ontwikkelen vanuit een herstelgerichte aanpak. Dit draagt bij aan zowel aan het verminderen van risicofactoren als het vergroten van beschermingsfactoren, waaronder het behoud of herstel van sociaal kapitaal voor zowel vader als kind.
Belangrijke inzichten
- Een belangrijke bevinding is dat gesprekken met de gedetineerde vader het best door een herstelconsulent gevoerd worden. Deze consulent heeft geen machtsverhouding met de vader, waardoor hij zich eerder openstelt over zijn thuissituatie. Ook heeft de consulent meer tijd voor diepgaande gesprekken.
- De noden van deze gezinnen zijn groot, vooral bij de moeder, die hulp nodig heeft met zowel emotionele als praktische zaken. Door haar te ondersteunen, komt er indirect ook meer aandacht voor de kinderen.
- Kinderen verwerken de detentie op verschillende manieren, zoals opstandig of teruggetrokken gedrag. Het bouwen van een vertrouwensband met de hulpverlener kost tijd, maar is essentieel. Sommige kinderen hebben behoefte aan specialistische hulp, zoals speltherapie.
- Op landelijk niveau is er veel onduidelijkheid over procedures rondom het bereiken en ondersteunen van deze gezinnen. Verschillende documenten geven tegenstrijdige informatie over wie verantwoordelijk is voor het welzijn van de kinderen. Dit zorgt voor verwarring tussen instanties en leidt ertoe dat gezinnen niet altijd de hulp krijgen die ze nodig hebben. Er is geen duidelijke landelijke visie over wie het voortouw moet nemen in de zorg voor deze kinderen, wat de effectieve ondersteuning bemoeilijkt.
- In de Justitieketen ontbreekt vaak het besef dat kinderen van gedetineerden recht hebben op bescherming tegen de negatieve impact van het verlies van een vaderfiguur en op behoud van hun relatie met hun vader. Hoewel deze verantwoordelijkheid is vastgelegd in het door Nederland erkende Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK), wordt dit in de praktijk onvoldoende opgepakt.
- Een betere ondersteuning van het achterblijvende gezin is cruciaal, niet alleen voor de kinderen, maar ook voor het bereiken van re-integratiedoelen van de gedetineerde. Als professionals zich bewust worden van deze samenhang, zou dit hun motivatie om aandacht te besteden aan de achterblijvers kunnen vergroten. Daarom is het essentieel dat het onderwerp 'kinderen van gedetineerden en hun rechten en behoeften' standaard onderdeel wordt van alle opleidingen en programma’s voor deskundigheidsbevordering.
In dit project is doormiddel van actie-onderzoek onderzocht hoe kinderen en gezinnen met een vader in detentie bereikt kunnen worden en behoeften te inventariseren om vervolgens een passend landelijk ondersteuningsaanbod te ontwikkelen vanuit een herstelgerichte aanpak. Dit draagt bij aan zowel aan het verminderen van risicofactoren als het vergroten van beschermingsfactoren, waaronder het behoud of herstel van sociaal kapitaal voor zowel vader als kind.
Een belangrijke bevinding is dat gesprekken met de gedetineerde vader het best door een herstelconsulent gevoerd worden. Deze consulent heeft geen machtsverhouding met de vader, waardoor hij zich eerder openstelt over zijn thuissituatie. Ook heeft de consulent meer tijd voor diepgaande gesprekken.
Een betere ondersteuning van het achterblijvende gezin is cruciaal, niet alleen voor de kinderen, maar ook voor het bereiken van re-integratiedoelen van de gedetineerde. Als professionals zich bewust worden van deze samenhang, zou dit hun motivatie om aandacht te besteden aan de achterblijvers kunnen vergroten. Daarom is het essentieel dat het onderwerp 'kinderen van gedetineerden en hun rechten en behoeften' standaard onderdeel wordt van alle opleidingen en programma’s voor deskundigheidsbevordering.
De producten die zijn voortgekomen uit dit onderzoek staan op de website www.ouderindetentie.nl
Aanbevelingen
Op basis van onze verkenning van de barrières en oplossingsrichtingen voor het verbeteren van voorwaarden voor een landelijke implementatie kunnen we de volgende concrete aanbevelingen doen.
- Politie/BIZA: Zorg dat de verplichting tot het doen van een kindcheck voor, tijdens of direct na een aanhouding bekend is binnen alle geledingen, ook bij de AOT. Ontwikkel een protocol voor de AOT hoe te handelen om de impact voor kinderen te verminderen wanneer er onverwacht kinderen worden aangetroffen tijdens een arrestatie.
- DJI & VNG: ontwikkel een actuele en heldere richtlijn met betrekking tot de verdeling van taken en verantwoordelijkheden tussen PI en gemeenten als het gaat om de kindcheck en het onderzoeken van de ondersteuningsbehoefte van achterblijvende kinderen. Ontwikkel kwaliteitseisen voor deze kindcheck. Ontwikkel hiervoor een voorbeelddocument voor gemeenten en PI, waarin ook de wettelijke basis met betrekking tot gegevensuitwisseling duidelijker en concreter is omschreven. Maak duidelijk welke informatie in welke gevallen door wie en bij welke gemeentelijke diensten opgevraagd mag worden. Laat daarbij genderstereotype aannames over de ouderrol van de gedetineerde achterwege.
PI: Train en faciliteer casemanagers in het uitvoeren van een betekenisvolle kindcheck en bevorder de samenwerking tussen casemanagers en overige functionarissen (met name herstelfunctionarissen/consulenten) in het bespreekbaar maken van de situatie, rechten en behoeften van achterblijvende kinderen en hun gezin.
Informeer gedetineerden met kinderen en hun partners structureel, systematisch en tijdig, zowel mondeling als schriftelijk over ondersteuningsmogelijkheden voor het achterblijvende gezin. Herhaal die informatie omdat er veel op gezinnen afkomt en zij niet alle informatie direct in zich kunnen opnemen. Houdt hierbij rekening met het feit dat een deel van de gedetineerden een LVB heeft, en informatie op een passende wijze aangereikt moet krijgen.
- Gemeenten: Informeer medewerkers die belast zijn met de nazorg aan ex-gedetineerden over hun rol en taken inzake de rechten van kinderen van gedetineerden. Ontwikkel een helder protocol voor medewerkers waarin hun taken en bevoegdheden inzake het verzamelen en delen van informatie over kinderen van gedetineerde burgers helder beschreven zijn. Gebruik hiervoor een door DJI en VNG samen ontwikkeld document waarin de stappen van de kindcheck, verdeling van taken en verantwoordelijkheden