Kennisuitwisseling voor burgerparticipatie: Participatief actieonderzoek in samenwerkingsverbanden

Burgerparticipatie in domeinoverstijgende samenwerkingsverbanden, zoals tussen zorg en welzijn, is vaak beperkt. Burgers zijn niet altijd gelijkwaardig betrokken, terwijl hun inbreng juist leidt tot betere kennis, beter beleid en betere gezondheid. Er is weinig bekend over succesvolle strategieën om burgerparticipatie goed te organiseren en borgen.

Doel

Het doel was om inzicht te krijgen in de bestuursstijlen van samenwerkingsverbanden, diversiteit, werkzame elementen en borging van burgerparticipatie.

Aanpak

In dit kennisuitwisselingstraject ondersteunde het project professionals, beleidsmakers en burgers van elf samenwerkingsverbanden om samen te leren en kennis uit te wisselen. Het project gebruikte methoden van participatief actieonderzoek (dynamische leeragenda en Ripple Effects Mapping) en realist evaluatie. Activiteiten bestonden uit: ondersteuning op maat voor elk samenwerkingsverband, drie kennissessies met alle samenwerkingsverbanden, drie webinars voor een groot publiek en twee monitoring- en evaluatiesessies per samenwerkingsverband, afgestemd op de behoeften en wensen van betrokkenen.

Samenwerkingspartners

Het kennisuitwisselingstraject is uitgevoerd door de elf samenwerkingsverbanden en een multidisciplinair consortium van onderzoekers van Wageningen University, Maastricht University, Radboudumc en Avans Hogeschool. Experts van verschillende organisaties, zoals het RIVM, Platform31 en Stichting Mijn Data Onze Gezondheid, en ervaringsdeskundigen hebben advies gegeven. De combinatie van expertises en flexibele aanpak droeg bij aan de voortgang en het succes van dit traject.

Resultaten

Samenwerkingsverbanden combineren en wisselen de vier bestuursstijlen (participerend, delegerend, samenwerkend, faciliterend) gedurende hun project. Nieuwe samenwerkingsverbanden kiezen vaak voor een participerende of delegerende aanpak: burgers worden geraadpleegd, bijvoorbeeld via enquêtes, om wensen en behoeften in kaart te brengen. Ervaren samenwerkingsverbanden werken vaker samenwerkend of faciliterend, en stimuleren dat burgers zelf de regie voeren over hun initiatieven. Samenwerkingsverbanden besteden aandacht aan diversiteit, maar ervaarden dit als een uitdaging door de extra capaciteit die het vraagt. Zij pakten dit op door bijvoorbeeld samen te werken met een organisatie voor mensen met een beperking. De vijf werkzame elementen voor burgerparticipatie zijn:

1. wensen en behoeften inventariseren; 
2. een visie op burgerparticipatie ontwikkelen; 
3. eigenaarschap en verantwoordelijkheid vergroten;
4. burgers en professionals verbinden; en 
5. een flexibele houding en aanpak. De elementen zijn aan elkaar gerelateerd, versterken elkaar en zijn afhankelijk van de context. Bijvoorbeeld helpt het om aan te sluiten bij bestaande initiatieven.

Samenwerkingsverbanden realiseren borging door (een combinatie van) strategieën: (1) sleutelpersonen, (2) infrastructuur, (3) kennisdeling en training, (4) beleidsverankering, (5) juridische borging en (6) financiële duurzaamheid.

De samenwerkingsverbanden waardeerden het kennisuitwisselingstraject vanwege het samen leren en de ondersteuning bij de voortgang. Voor enkele samenwerkingsverbanden was de gevraagde tijdsinvestering een belemmering om deel te nemen.

De resultaten van het kennisuitwisselingstraject zijn beschreven in elf rapporten (per samenwerkingsverband) en het publieksrapport ‘Aan de slag met burgerparticipatie!’

Conclusie

Burgerparticipatie in domeinoverstijgende samenwerkingsverbanden vergt een flexibele aanpak. Succesvolle participatie ontstaat door het combineren van bestuursstijlen, aandacht voor diversiteit en het toepassen van vijf sleutelelementen. Hoewel kennisuitwisseling en ondersteuning waardevol zijn, vraagt dit wel om voldoende capaciteit van alle betrokkenen.