LISTEN (Learning about the essentIal elementS of end-of-life communicaTion in palliativE Nursing care)
De elementen van optimale communicatie bij ACP als onderdeel van essentiële palliatieve verpleegkundige zorg voor ouderen
Praten over het levenseinde is belangrijk, maar niet altijd gemakkelijk.
Doel
In het LISTEN-project onderzochten we wat verpleegkundigen, verzorgenden en verpleegkundig specialisten helpt om hierover goed in gesprek te gaan met ouderen en hun naasten.
Resultaten
Het onderzoek laat zien dat goede communicatie over het levenseinde niet draait om 1 gepland gesprek of een vast stappenplan. Ouderen en naasten willen zich vooral gezien, gehoord en begrepen voelen. Vertrouwen, luisteren, meebewegen, ruimte laten voor stilte en aansluiten bij wat voor iemand belangrijk is, staan centraal.
Daarom ontwikkelden we het LISTEN-raamwerk met 5 thema’s en 19 bouwstenen, dat ook internationaal is getoetst. Het raamwerk helpt zorgprofessionals om bewust stil te staan bij deze gesprekken en ervan te leren. De resultaten zijn vertaald naar materialen voor praktijk en onderwijs en vormen de basis voor verdere scholing en onderzoek.
Conclusies
- Levenseindecommunicatie is geen eenmalig gesprek, maar een complex proces dat tijd, inzet en oprechte interesse in elkaar vraagt.
- Veel bouwstenen van het raamwerk voor levenseindecommunicatie zijn herleidbaar tot de basis van het verpleegkundig vak en de menselijke kant van het gesprek.
- Ouderen en hun naasten vonden het vooral belangrijk dat ze zich comfortabel voelen in natuurlijke en menselijke levenseindegesprekken. Zij wilden gezien, gehoord en behandeld worden als individuen met achtergronden, waarden en behoeften, niet alleen als patiënten met een ziekte.
- Verpleegkundige professionals moeten mogelijk een stapje terug doen en reflecteren, stilte toelaten en gaan zitten om verbinding te maken met ouderen en hun naasten.
- Hoewel het raamwerk is ontworpen als een flexibel hulpmiddel om bewustwording te vergroten en persoonsgerichte levenseindecommunicatie te ondersteunen, hangt het effectieve gebruik ervan af van doordachte toepassing, culturele sensitiviteit en professionele inschatting.
De overkoepelende conclusie is dat goede communicatie over het levenseinde niet draait om 1 gepland gesprek of het volgen van een vast stappenplan, maar om een continu, dynamisch en persoonsgericht proces. De kern ligt in het aangaan van verbinding en meebewegen met wat voor de oudere en diens naasten op dat moment belangrijk is. V&V-professionals hebben hierin, juist door hun nabijheid tot ouderen en naasten, een belangrijke rol. Het raamwerk brengt de fundamenten van deze communicatie samen en biedt een basis voor bewustwording, reflectie, onderwijs en verdere ontwikkeling van interventies. Daarmee draagt het project bij aan proactieve zorgplanning (PZP) die niet primair wordt gestuurd door het gesprek zelf, maar door wat voor de oudere en diens naasten van waarde is.
Downloads
Aaanbevelingen
- Onderzoek
Richt onderzoek op verdere validatie en verfijning van het theoretisch raamwerk: ontwikkelen van meetbare indicatoren, toepassen in diverse doelgroepen en settingen (waaronder cross-cultureel en mensen met cognitieve limitaties) en onderzoeken welke elementen het meest relevant zijn in verschillende situaties. Leg daarnaast nadruk op het versterken van de rol van verpleegkundigen en verzorgenden in levenseindecommunicatie en PZP, onder andere via participatief onderzoek en ontwikkeling van concrete interventies. - Praktijk
Benadruk het versterken van de positie van verpleegkundigen in levenseindecommunicatie, inclusief erkenning, bevoegdheden en interprofessionele samenwerking. Het raamwerk kan dienen als leidraad in beleid en richtlijnen en als ondersteuning bij dagelijkse praktijk en PZP. U geeft aan dat de focus moet liggen op zelfvertrouwen, reflectie en persoonsgerichte afstemming in zowel formele als informele gesprekken, niet op overmatig gebruik van de gesprekstool. - Onderwijs
Zorg voor structurele inbedding van het raamwerk in opleidingen en professionele ontwikkeling. Levenseindecommunicatie moet een kerncompetentie worden, met aandacht voor persoonsgerichte communicatie, zelfreflectie en interprofessioneel samenwerken. Praktische leervormen (zoals simulatie en reflectie) en aansluiting bij professionele identiteit zijn essentieel om verpleegkundigen en verzorgenden voor te bereiden op hun rol en deze duurzaam te versterken.
Tips
Tips voor collega’s die een vergelijkbaar project (gaan) uitvoeren:
- Bouw voldoende ruimte in voor flexibiliteit. Onderzoek naar complexe zorgthema's verloopt zelden exact volgens de oorspronkelijke planning. Blijf dan ook tussentijds kritisch reflecteren op de gekozen methoden en voer waar nodig, in overleg met subsidieverstrekkers en stakeholders, aanpassingen door.
- Investeer vanaf de start in een sterke klankbordgroep met vertegenwoordigers van alle relevante stakeholdergroepen. Deze betrokkenheid vergroot niet alleen de kwaliteit van het onderzoek, maar draagt ook bij aan draagvlak en implementatiemogelijkheden van de resultaten.
- Reserveer voldoende tijd voor de werving van deelnemers. Met name ouderen, naasten en zorgprofessionals hebben vaak beperkte tijd of bevinden zich in kwetsbare situaties, waardoor inclusie meer tijd vraagt dan vooraf wordt ingeschat.
- Neem implementatie en verspreiding al vroeg in het project mee. Door stakeholders gedurende het hele proces actief te betrekken, ontstaat eigenaarschap en wordt de kans groter dat de ontwikkelde kennis en producten daadwerkelijk worden toegepast in de praktijk.
Proefschrift
Podcast: luisteren naar het fluisteren
Wat zeg je als iemand niets meer zegt? Een persoonlijk en verdiepend gesprek met projectleider Judith Meijers en promovenda Fran Peerboom over gesprekken in de laatste levensfase en hoe je daar als zorgverlener écht aanwezig kunt zijn.
Projectwebsite
Vervolg
Dit project krijgt een vervolg in het ZonMw-project:
Producten
Dit project heeft onderstaande producten opgeleverd:
Auteur: Peerboom, F., Friesen-Storms, J., van der Steen, J., Janssen, D., & Meijers, J.
Magazine: TVZ-Verpleegkunde in praktijk en wetenschap,
Auteur: Fran Peerboom, Jolanda Friesen, Jenny van der Steen, Daisy Janssen, Judith Meijers
Magazine: TVZ
Link: https://link.springer.com/article/10.1007/s41184-023-2256-4
Auteur: Peerboom, F.B.A.L, Friesen-Storms, J.H.H.M., van der Steen, J.T., Janssen, D.J.A., Meijers, J.M.M.
Magazine: Palliaweb
Auteur: Peerboom, F.B.A.L., Friesen-Storms, J.H.H.M., van der Steen, J.T., Janssen, D.J.A., & Meijers, J.M.M.
Magazine: International Journal of Nursing Studies Advances
Auteur: Fran B.A.L. Peerboom, Jolanda H.H.M. Friesen-Storms, Bénédicte J.E.G. Coenegracht, Sabine Pieters, Jenny T. van der Steen, Daisy J.A. Janssen, Judith M.M. Meijers
Magazine: BMC Nursing
Link: https://link.springer.com/article/10.1186/s12912-023-01523-2
Auteur: Peerboom, F.B.A.L., Friesen-Storms, J.H.H.M., Coenegracht, B.J.E.G., Pieters, S., van der Steen, J.T., Janssen, D.J.A., & Meijers, J.M.M
Magazine: BMC nursing
Auteur: Peerboom, F.B.A.L., Friesen-Storms, J.H.H.M., van der Steen, J.T., Janssen, D.J.A., & Meijers, J.M.M.
Magazine: Geriatric Nursing
Auteur: Peerboom, F.B.A.L., Friesen-Storms, J.H.H.M., van der Steen, J.T., Janssen, D.J.A., & Meijers, J.M.M.
Magazine: BMC nursing
Auteur: Fran Peerboom
Link: https://cris.maastrichtuniversity.nl/en/publications/listen-beyond-words-unraveling-the-fundamentals-of-nursing-end-of/
Link: https://www.awolimburg.nl/userfiles/files/nieuwsbericht/publiekssamenvatting_poster_listen_fase_1_20230301_v1_0.pdf
Link: https://palliaweb.nl/publicaties/verpleegkundige-communicatie-met-ouderen-over-het#:~:text=Het%20opbouwen%20van%20een%20relatie,en%20wat%20specifieke%20behoeften%20zijn.